طرحواره درمانی یکی از موضوعاتی است که امروزه برای افراد در زندگی اجتماعی بسیار حائز اهمیت است. بسیاری از ما در رفتارهای فردی و اجتماعی خود متاثر از طرحواره های شخصیتی خود هستیم و شاخت آنها صرفا با کمک گرفتن از مشاوره فردی و مشاوره روانشناسی امکانپذیر است. یک مشاور روانشناسی خوب یا یک مشاوره روانشناسی اسلامی می تواند به ما کمک کند که ما نسبت به ابعاد شخصیتی و رفتاری خود دانش مفیدی کسب نماییم. مرکز مشاوره روانشناسی یارا سعی دارد با بهره گرفتن از بهترین روانشناسان و کارشناسان خبره در زمینه مشاوره علمی و اسلامی و مشاوران مجرب و مذهبی به ارائه خدمات مشاوره فردی و روانشناسی شخصیت به شهروندان بپردازد. در این یادداشت سعی می شود توضیحات مفیدی نسبت به طرحواره های شخصیتی ارائه گردد.
طرحواره هاي حوزه محدویتهاي مختل
این طرحوارهها در خانوادههای به وجود میآیند که به جای انضباط، مواجهه مناسب، محدودیتهای منطقی، مسئولیت پذیری، همکاری متقابل و هدف گزینی، وجه مشخصه آنها سهل انگاری افراطی، سردرگمی، یا حس برتری است. این طرحوارهها منجر به بروز مشکلاتی در رابطه با رعایت حقوق دیگران، همکاری با دیگران، تعهد یا هدف گزینی و رسیدن به اهداف واقع بینانه میشود (فرجزاد ۱۳۹۸).
طرحواره استحقاق/ بزرگ منشی
فرد معتقد است نسبت به دیگران یک سر و گردن بالاتر است و حقوق ویژهای برای خودش قائل است(دهقانی و همکاران، ۱۳۹۳).
طرحواره خویشتن داري و خود انضباطی ناکافی
مشکلات مستمر در خویشتن داری مناسب و تحمل نکردن ناکامیها در راه دستیابی به اهداف شخصی یا ناتوان در جلوگری از بیان هیجانها و تکانه ها (دهقانی و همکاران، ۱۳۹۳).
طرحوارههاي حوزه دیگر جهتمندي
بیمارانی که طرحوارههایی در این حوزه دارند به جای رسیدگی به نیازهای خود به دنبال ارضای نیازهای دیگران هستند، آنها این کار را برای دستیابی به تأیید، تداوم رابطه هیجانی و یا اجتناب از انتقام انجام میدهند. این افراد در کودکی آزاد نبودهاند تا از تمایلات طبیعی خودشان پیروی کنند و در بزرگسالی به جای اینکه از درون جهتدهی شوند از محیط بیرون تأثیر میپذیرند و از خواستههای دیگران تبعیت میکنند. ریشههای تحولی این طرحواره مبتنی بر پذیرش مشروط بوده است: کودکان باید جنبههای مهم شخصیت خود را برای دستیابی به عشق یا تأیید دیگران مهار میکردند. در اکثر این خانوادهها والدین به جای توجه و اهمیت قائل شدن برای نیازهای منحصر به فرد کودك، بیشتر نیازهای هیجانی یا منزلت اجتماعی خود را مهم میدانستند .
طرحواره اطاعت
احساس اجبار نسبت به واگذاری افراطی کنترل خود به دیگران، این کار معمولاً برای اجتناب از خشم، محرومیت هیجانی یا انتقاد صورت میگیرد. این طرحواره اغلب به صورت اطاعت افراطی همراه با حساسیت بیش از حد نسبت به احساسات دیگران تجلی مییابد. این طرحواره منجر به خشمی فروخورده شده که خود را در قالب یک سری رفتارهای ناسازگارانه مثل پرخاشگری منفعل، طغیانهای عاطفی کنترل نشده، علایم روانتنی، کنارهگیری از عواطف، برونریزی و سومصرف مواد نشان میدهد.
سبکهای مقابله در مقابل این طرحواره:
تسلیم: واگذاری حق انتخاب و کنترل موقعیت به دیگران، انتخاب همسر یا افراد مهم زندگی که کنترل کننده اند. مهیا کردن شرایط برای دیگران به منظور رسیدن به آرزوهایشان (دهقانی و همکاران، ۱۳۹۳).
اجتناب: اجتناب از موقعیتهایی که مستلزم تعارض با دیگران است. اجتناب از کلیه روابط بین فردی. اجتناب از موقعیتهایی که خواسته هایش با دیگران متفاوت است.
جبران افراطی: نافرمانی در مقابل مراجع قدرت. انجام رفتارهای منفعلانه، پرخاشگرانه یا نافرمانی.
طرحواره تاییدطلبی/ جلب توجه
تأکید افراطی در کسب تأیید، توجه و پذیرش از سوی دیگران که مانع شکل گیری معنای مطمئن و واقعی از خود میشود. احساس ارزشمندی فرد بیشتر به واکنشهای دیگران وابسته است تا به تمایلات طبیعی خودش. گاه این طرحواره با تأکید افراطی بر مقام و منزلت، قیافه و ظاهر، پذیرش اجتماعی، پول یا پیشرفت مشخص میشود و وسیلهای است برای دستیابی به تأیید، تحسین و توجه دیگران (اهداف اولیه از دستیابی به تأیید، تحسین و توجه دیگران کسب قدرت یا توانایی کنترل نیست) (یانگ، ١٩٩٠؛ ترجمه صاحبی و حمیدپور، ١٣٨٤).
سبکهای مقابله در مقابل این طرحواره:
تسلیم: تلاش برای تأثیر گذاشتن بر دیگران. جلب توجه دیگران به موفقیتهای مرتبط با منزلت اجتنماعی خود.
اجتناب: اجتناب از تعامل با کسانی که مورد تحسین هستند و حسادت نسبت به آنها.
جبران افراطی: دوری جستن از روابط به گونهای که توجه دیگران را اصلاً جلب نکند، بیارزش جلوه دادن موفقیتهای دیگرانی که مورد تحسین هستند.
طرحوارههاي حوزه گوش به زنگی بیش از حد و بازداري
تاکید افراطی بر واپس زنی احساسات، تکانهها و انتخابهای خود انگیخته فرد یا برآورده ساختن قواعد و انتظارات انعطاف ناپذیر و درونی شده درباره عملکرد و رفتار اخلاقی که اغلب منجر به از بین رفتن خوشحالی، ابراز عقیده، آرامش خاطر، روابط نزدیک و سلامتی میشود. طرحوارههای این حوزه در خانوادههایی به وجود میآید که در آنها عصبانیت، توقع و گاهی تنبیه مشاهده میشود. در این خانوادهها بر عملکرد عالی، بی نقص گرایی، وظیفه شناسی، پیروی از قوانین، پنهانسازی هیجان ها، و اجتناب از اشتباه تأکید میشود، در عین حالی که به لذت، خوشحالی و آرامش اهمیت چندانی داده نمیشود. معمولاً در چنین افرادی تمایلی نهفته نسبت به بدبینی و نگرانی وجود دارد. دوران کودکی چنین بیمارانی پر از خشونت، واپس زدگی و سختگیری بوده و خویشتن داری و فداکاری بیش از حد بر خود انگیختگی و لذت غلبه داشته است. این بیماران یاد گرفتهاند که در خصوص حوادث منفی زندگی گوش به زنگ باشند و زندگی را طاقت فرسا در نظر بگیرند (یانگ، ١٩٩٠؛ ترجمه صاحبی و حمیدپور، ١٣٨٤).
طرحواره منفی گرایی و بد بینی
تمرکز عمیق و مداوم بر جنبههای منفی زندگی (درد، مرگ، دلخوری، فقدان، عدم توافق، تعارض، گناه، مشکلات حل نشده، اشتباهات بالقوه، خیانت، کارهایی که اشتباه انجام میشوند و..) همراه با دست کم گرفتن جنبههای مثبت و خوش بینانه زندگی یا غفلت از آنها. این بیماران در حین فعال شدن این طرحواره دست به پیشبینیهای افراطی میزنند. مثلاً پیشبینی میکنند که کارهای شغلی، اقتصادی و بین فردی به طرز اسفباری اشتباه از آب در میآیند. این بیماران از اشتباه کردن خیلی میهراسند (دهقانی و همکاران، ۱۳۹۳).
سبکهای مقابله در مقابل این طرحواره:
تسلیم: تمرکز بر جنبههای منفی، نادیده گرفتن جنبههای مثبت، نگرانیهای مداوم، انجام ندادن کارها به دلیل اجتناب از نتیجه احتمالی منفی.
اجتناب: زیاده روی در نوشیدن مشروب با هدف نادیده گرفتن احساسات بدبینانه و فلاکت بار. پایین نگه داشتن سطح توقع و انتطارات.
جبران افراطی: خوش بینی زیاد و انکار واقعیتهای ناخوشایند (دهقانی و همکاران، ١٣٩۳).
طرحواره بازداري هیجانی
بازداری افراطی اعمال، احساسات و ارتباطات خود انگیخته که معمولاً به منظور اجتناب از طرد دیگران، احساس شرمندگی و از دست دادن کنترل بر تکانههای شخصی صورت میگیرد. شایع ترین حوزههای بازداری عبارتند از: ١- بازداری خشم و پرخاشگری. ٢- بازداری از بیان تکانههای مثبت از قبیل خوشحالی، محبت، برانگیختگی جنسی و بازی. ٣- بازداری از بیان آسیبپذیری یا بیان راحت و صریح احساسات و نیازهای شخصی. ٤- تاکید افراطی بر عقلانیت و نادیده گرفتن هیجان ها.
سبکهای مقابله در مقابل این طرحواره:
تسلیم: خود را فردی خونسرد و آرام و متین جلوه دادن. تأکید بر استدلال، کم اهمیت جلوه دادن هیجانات، انجام رفتارهای کنترل گرایانه، بی احساسی، نشان ندادن هیجانات و رفتار خود انگیخته.
اجتناب: اجتناب از موقعیتهایی که افراد راجع به احساسات خود بحث میکنند یا آنها را بیان مینمایند. اجتناب از انجام فعالیتهایی که نیازمند خود بیانگری است مانند ابراز عشق و یا ترس و یا رفتارهای آزادانهای مثل رقص.
جبران افراطی: فرد به طور ناشیانه سعی میکند مجلس گرم کن باشد به گونهای که غیر طبیعی به نظر میرسد. انجام رفتارهای تکانشگرانه بدون بازداری که گاهی اوقات تحت تأثیر مواد مهار زدایی همچو الکل صورت میگیرد.
طرحواره معیارهاي سرسختانه/عیب جویی افراطی
باور اساسی مبنی بر اینکه فرد برای رسیدن به معیارهای بلند پروازانه درباره رفتار و عملکرد خود، باید کوشش فراوانی به خرج دهد و این کار معمولاً برای جلوگیری از انتقاد صورت میگیرد. این طرحواره به طور معمول در خانوادههایی به وجود میآید که تحت فشارند، نسبت به خودشان و دیگران بیش از حد عیب جویی میکند و توقع دارند کارها با کیفیت عالی و در کوتاهترین زمان ممکن انجام شود. این طرحواره اغلب منجر به نقصهای جدی در احساس لذت، آرامش، سلامتی، احساس ارزشمندی، پیشرفت یا روابط رضایتمندانه میشود و به شکلهای زیر بروز میکند:
– بی نقص گرایی ، توجه غیر معمول به جزئیات یا ارزیابی کمتر از حد عملکرد خود در مقایسه با عملکرد دیگران.
– قوانین غیر قابل انعطاف و باید ها، در بسیاری از حوزههای زندگی از جمله معیارهای بالا و غیر واقع بینانه اخلاقی، فرهنگی و مذهبی دغدغه زمان و کارآمدی به منظور انجام کار بیشتر.
افراد با این طرحواره معتقدند باید سخت تلاش کنند تا به معیارهای بلند پروازانه خود دست یابند و این کار را به خاطر اجتناب از عدم تأیید یا خجالتزدگی انجام میدهند. این طرحواره معمولاً منجر به عیب جویی افراطی از خود و دیگری میشود. این وضعیت در صورتی به عنوان یک طرحواره ناسازگار اولیه شناخته میشود که منجر به اختلال در سلامت، احساس ا ارزشمندی، روابط بین فردی یا لذت بردن از زندگی شود. سبکهای مقابله در مقابل این طرحواره:
تسلیم: تلاش زیاد برای بی نقص جلوه دادن خود.
اجتناب: اجتناب از موقعیتها و تکالیفی که منجر به قضاوت در مورد عملکرد فرد میشود. اجتناب از انجام کارها، اهمال کاری.
جبران افراطی: بی توجهی به معیارها و انجام کارها بدون در نظر گرفتن زمان به صورت شتاب زده. کنار گذاشتن تمام معیارهای بلند پروازانه و عادت کردن به انجام رفتار پایینتر از حد معمول.
کسانی که از طرحواره های ناسازگار به طور افراطی استفاده می کنند بیشتر تحت تأثیر حوادث منفی زندگی قرارمی گیرند .
