تفکر انتقادی چیست؟
تفکر انتقادی، یعنی توانایی تفکر کردن درباره فرآیند تفکر. در روزگاری که به لطف شبکههای اجتماعی شایعات به راحتی آب خوردن پخش میشوند، داشتن تفکر انتقادی به یکی از مهمترین مهارتهای هر فرد تبدیل میشود. افرادی که این مهارت را آموختهاند، در واقع میتوانند به خوبی تفکرات خودشان را تحلیل کنند، از تعصب دور بمانند و تحت تاثیر شایعات قرار نگیرند. علاوه بر این، تفکر انتقادی بر توانایی حل مسئله، مهارتهای ارتباطی و خلاقیت تاثیر مثبت میگذارد. این مهارت هم مانند بقیهی مهارتها یک شبه کسب نمیشود و نیاز است که برای کسب آن زمان و انرژی خرج کرد. در این مقاله از مرکز مشاوره یارا به بررسی راهکارهایی برای تقویت تفکر انتقادی میپردازیم.
چرای پنجگانه
یک از تمرینهایی که میتوان برای تقویت تفکر انتقادی انجام داد، این است که در مواجهه با اتفاقات مختلف، پنج بار از خود بپرسید چرا؟ معمولا در پاسخ به چرای اول، سادهترین و سطحیترین پاسخ ممکن به ذهنمان میرسد. در پاسخ به چراهای بعدی، به مراتب تلاش میکنیم که مسئله را به طور دقیق و عمیقتری ریشهیابی کنیم. گاهی ممکن است مغز در برابر انجام این تمرین مقاومت کند و ظاهریترین دلیلی که به نظر میآید را به عنوان دلیل اصلی در نظر بگیرد. در چنین شرایطی از خودتان بپرسید که آیا عامل دیگری حتی با درصد کمی از عامل اصلی هم میتواند تاثیرگذار باشد؟
مطالعه کتاب
از دیگر تمرینهایی که میتواند به تقویت تفکر انتقادی کمک کند، مطالعه کردن است. مطالعه از طرق مختلف میتواند این مهارت را تقویت کند. اولا مطالعه به شما میآموزد که در مورد مسائل مختلف عمیق بیندیشید، نه سطحی. گاهی برای حل یک مسئله یا چالش در یک کتاب نیاز است چندصد صفحه بخوانید تا به جوابی روشن برسید. این موضوع به مغز شما میآموزد تا در بررسی مسائل عجول نباشد. ثانیا مطالعه کتابهای مختلف کمک میکند تا با جنبههای مختلف یک موضوع آشنا شوید و در تحلیل مسائل تکبعدی نباشید.
بررسی دیدگاههای مخالف
یکی از تلههای شناختی که مانعی برای تقویت تفکر انتقادی است، تفکر گروهی است. به عنوان مثال ما همواره در شبکههای اجتماعی افرادی را دنبال میکنیم که مشابه ما فکر میکنند یا اخبار را از مراجعی دنبال میکنیم که مطابق میل ما گزارش میکند. یعنی ما تفکرات گروههای مشابه خود را دنبال میکنیم. این رفتار منجر به این میشود که ما مسائل را دقیق و چندجانبه بررسی نکنیم. لذا برای حل این مشکل، نیاز است که اطلاعات را گاهی از درگاهی غیر از درگاه همیشگی دریافت و بررسی کنیم.
دفترچه یادداشت
داشتن یک دفترچه یادداشت شبیه داشتن ابزاری جادوییست که نه تنها در تقویت تفکر انتقادی بلکه در تقویت سایر مهارتها هم تاثیر مثبتی دارد. دفترچه یادداشتی بردارید و در آن روزانه، یکی از افکارتان را بنویسید. مثلا بنویسید در مواجهه با اتفاق یا مسئلهای، چه تحلیلی داشتهاید و چه عملکردی از خود نشان دادهاید؟ سپس بعد از گذشت یک هفته، هفت یادداشت به عقب برگردید و آن را بررسی کنید. آیا تحلیل شما در آن لحظه درست بوده؟ آیا مبتنی بر واقعیت بوده یا احساس؟ این کار کمک میکند تا مسیرهای ذهنی خود را برای تحلیل مسائل بشناسید و آگاهانهتر فکر کنید.
شناختن طرحوارهها و تلههای ذهنی
گاهی وقتها داشتن طرحوارهها و تلههای ذهنی آسیبزا اجازه نمیدهد که تقویت تفکر انتقادی به خوبی اتفاق بیفتد. طرحواره یا تلههای ذهنی چیست؟ طرحواره در واقع نوعی الگوی فکریست که به واسطه تجربیات کودکانی و نوجوانی شکل گرفته است. طرحوارهها به دو دسته سالم و ناسالم تقسیم میشوند و طرحوارهای ناسالم، مانع از فکر کردن درست و مبتنی بر واقعیت میشوند. اگر فردی دچار طرحوارههای آسیبزا شده باشد، احتمالا در مسیر تقویت تفکر انتقادی دچار مشکل خواهد شد. تشخیص طرحواره و درمان آن برعهده مشاور متخصص است. در صورتی که احساس میکنید که درگیر طرحواره شدهاید، میتوانید به مشاوران مرکز مشاوره یارا مراجعه نمایید.
مطالعه بیشتر: طرحوارههای آسیبزا در ازدواج
حل معما و بازیهای فکری
اقدام دیگری که به تقویت تفکر انتقادی کمک میکند، انجام بازیهای فکری و حل معماهاست. در بازیهای فکری مغز تلاش میکند راههای جدید و مختلفی را امتحان کند را مسئله را حل کند. این تلاش ذهنی برای حل مسئله، کمک میکند تا ذهن همیشه دنبال پاسخهای آماده نباشد و در مسائل دیگر هم تفکر عمیقتری داشته باشد.
گفتوگو و مباحثه با دیگران
گاهی ما فکر میکنیم که کاملا از مهارت تفکر انتقادی بهرهمندیم اما هیچ وقت این توانایی را در حقیقت به چالش نمیکشیم. گفتوگو و مباحثه با دیگران به ما کمک میکند که این توانایی خود را به عرصه عمل ببریم و ببینیم آیا آنقدر که در ذهن خود میاندیشیم که تفکر نقاد داریم، آیا در واقعیت هم اینطور هستیم؟ یا در بحث با مخالفان سریع به آنان برچسب میزنیم و در هیچ صورتی به آنها حق نمیدهیم؟
مطالعه بیشتر درباره تقویت تفکر انتقادی
اگر بخواهیم در این مقاله با شما صادق باشیم، باید بگوییم که راهکارهای گسترش و تقویت تفکر انتقادی، قطعا بسیار فراتر از مطالبی است که در این مقاله آورده شده. مطالعه درباره ماهیت تفکر نقاد و راهها و موانع تقویت آن، میتواند نقش قابل توجهی در تقویت این مهارت داشته باشد.
جمعبندی تقویت تفکر انتقادی
تفکر انتقادی یک سلاح و مهارت ارزشمند در تعاملات روزمره به شمار میرود. برای تقویت تفکر انتقادی، راهکارهای زیر توصیه میشود: 1. برای هر مشکل یا مسئلهای دنبال سه دلیل متفاوت باشید. 2. کتابهای تاریخی و فسلفی مطالعه کنید تا دیدی چندوجهی به مسائل داشته باشید. 3. از دفترچه یادداشت غافل نشوید. هر روز یکی از تفکرات خود را یادداشت کنید و هر هفت روز یک بار آنها را بررسی کنید تا به مسیر فکر خود آگاه شوید. 4. طرحوارههای ناسالم و تلههای ذهنی را بشناسید. 5. بازیهای فکری یا معمایی انجام دهید. 6. مباحثه و گفتوگو با دیگران را فراموش نکنید. این کار توانایی واقعی شما را در تفکر نقاد محک میزند. 7. در نهایت برای آگاهی از تفکر نقاد به این مقاله اکتفا نکنید و به جستوجو و تلاش خود ادامه دهید. با آرزوی موفقیت برای شما دوست عزیز.
