طرحواره‌های آسیب‌زا در ازدواج

تله یا طرحواره‌ها، مدل خاصی از فکر کردن یا تفسیر کردن هستند که براساس تجربیات گذشته ما شکل می‌گیرند. بعضی از این طرح واره‌ها، طرح واره‌های سالم هستند و اثرات مثبت بر زندگی ما دارند. اما برخی دیگر، اصطلاحا طرحواره ناسازگار نامیده می‌شوند و به روند زندگی مخصوصا ابعاد عاطفی آن آسیب می‌زنند. تا امروز 18 تله‌ی ناسالم و ناسازگار کشف شده است که در این مقاله از مرکز مشاوره یارا به بررسی تعدادی از آنها که تاثیر بیشتری روی روابط عاطفی دارند می‌پردازیم. در ابتدا لازم است که تاکید کنیم هدف از نوشتن این مقاله، آگاهی‌بخشی است؛ نه برچسب‌زنی به دیگران یا تشخیص خودسرانه. برای تشخیص دقیق و بررسی طرحواره‌ها، لازم است که حتما از یک متخصص کمک بگیرید.

تاثیر طرح‌واره‌ها بر زندگی مشترک

وجود طرحواره‌های ناسازگار یا تله‌های زندگی در زندگی زناشویی می‌تواند به شدت چالش‌زا باشد. این طرح واره‌ها، می‌توانند باعث کاهش کیفیت روابط عاطفی مخصوصا رابطه با همسر شوند. این طرح ‌واره‌ها علاوه بر خود فرد، خانواده او را هم متاثر می‌کنند و درنهایت می‌توانند منجر به از هم پاشیدن خانواده و بروز اختلالاتی مانند افسردگی و اضطراب شوند.

مطالعه بیشتر: علل سرد شدن رابطه در زندگی مشترک

طرحواره محرومیت عاطفی یا هیجانی

یکی  از مهم‌ترین طرحواره‌هایی که زندگی متاهلی را تحت تاثیر قرار می‌دهد، محرومیت هیجانی است. این افراد مدام حس تنهایی، مورد توجه قرار نگرفتن یا حمایت نشدن می‌کنند. جالب است بدانید که بعضی از این افراد با وجود احساس تنهایی، از گرفتن همدلی و محبت اجتناب می‌کنند و حتی جذب افراد سرد و بی‌عاطفه می‌شوند. از طرفی برخی از این افراد، به سرعت تسلیم افراد می‌شوند به این امید که محبت آنان را جلب کنند. اگر محبت مدنظرشان را دریافت نکنند، به‌شدت آشفته خواهند شد.

طرحواره بازداری هیجانی

این افراد از این که احساسات خود را ابراز کنند، احساس راحتی نمی‌کنند. از دور، آنها انسان‌هایی سرد، کمال‌گرا و بعضا وسواسی و مقرراتی به نظر می‌رسند. در روابط عاطفی خود، هیچ تاکیدی بر روی احساسات و عاطفه ندارند و از ابراز احساسات طفره می‌روند. بعضی از این افراد، احساسات خود را به شیوه‌های خاصی بیان می‌کنند؛ مثلا با فیلم، موسیقی یا حین بازی‌های دسته‌جمعی. تفاوت این طرح واره با طرح واره قبلی، این است که این افراد برخلاف دسته قبلی، هیچ انتظاری برای دریافت توجه ندارند و از اعدم دریافت توجه شکایتی نمی‌کنند.

طرحواره ایثار

افرادی که  درگیر طرحواره‌هایی مانند طرحواره ایثار هستند، بیشتر به خود فرد آسیب می‌زند تا دیگران. افرادی که در تله ایثار گرفتار شده‌اند، همیشه دیگران را نسبت به خودشان در اولویت قرار می‌دهند؛ حتی زمانی که دیگران نیازی نداشته یا طلب کمک نکرده‌باشند. این افراد همه عمر خود را صرف دیگران می‌کنند و از زندگی خود غافل می‌شوند. این غفلت باعث بروز آشفتگی در زندگی‌شان می‌شود و آنها را آزار می‌دهد. گاهی این ایثارگری افراطی را وظیفه می‌دانند اما گاهی خسته می‌شوند و از دیگران توقع جبران دارند. این توقع جبران آنها را به سمت طرح واره محرومیت هیجانی می‌برد. علائم روان‌تنی مانند ناراحتی معده و سردرد در این افراد رایج است.

طرحواره رهاشدگی

این افراد همیشه می‌ترسند که عزیزانشان آنها را رها یا ترک کنند. آنها احساس می‌کنند بدون عزیزانشان حتما شکست خواهند خورد یا نابود خواهند شد. آنها به‌شدت از دوری و جدایی آسیب می‌بینند حتی اگر این دوری، یک دوری منطقی باشد (مانند سفر کاری). آنها همواره درباره محبت عزیزانشان نسبت به خودشان نگرانند و مدام از آنها می‌پرسند: “هنوز دوسم داری؟”

طرحواره وابستگی – بی‌کفایتی

این افراد در پیش بردن کارها و تصمیمات خود به شدت ناتوان  وابسته هستند. آنها حتی نگرانند که بدون دیگران از پس انجام کارهای روزمره خود ناتوان باشند. آنها فکر می‌کنند که شایستگی انجام کارها یا حتی تصمیم‌گیری درست را ندارند. درواقع به‌شدت به تصمیم‌ها و قضاوت‌های خود بی‌اعتماد هستند و مدام از دیگران سوال می‌کنند تا به تصمیم قطعی برسند. این افراد در ازدواج ممکن است به همسر خود به شدت وابسته شوند و عملا بدون او هیچ کاری را نتوانند به سرانجام برسانند (حتی خرید روزمره) و این منجر به نارضایتی طرف مقابل می‌شود. تفاوت این طرحواره با تله رهاشدگی، در عملکرد است. افرادی که طرح واره وابستگی دارند، در عملکرد روزمره خود مشکل دارند؛ اما نمی‌ترسند که عزیزانشان آنها را رها کنند.

طرحواره پذیرش‌جویی و جلب توجه

افرادی که درگیر این طرح‌واره هستند، تنها ارزش مهم زندگی‌شان، نظر دیگران است. آنها تصمیم‌ها و انتخاب‌های خود را براساس نظر و میل دیگران می‌چینند، نه نیازها یا استعدادهای خودشان. آنها جزئیات زندگی خود را به راحتی با دیگران به اشتراک می‌گذراند و تا حدی اهل فخر فروشی هستند. اگر با چنین فردی ازدواج کنید، احتمالا نیازهای شما را نادیده می‌گیرد و تمام تلاشش را برای جلب نگاه‌های بیرونی می‌گذارد.

طرحواره خودانضباطی ناکافی (خویشتن داری ناکافی)

این افراد تحمل ناکامی و شکست را ندارند و معمولا نمی‌توانند کارهای مهم‌شان را به سرانجام برسانند. آنها در مواقع بحرانی و هیجانی، کنترل خود و اوضاع را از دست می‌دهند و عملا کسی نمی‌تواند به آنها تکیه کند. این افراد برنامه‌های خود را به تعویق می‌اندازند و اصطلاحا مدام سوفَ سوفَ (بعدا بعدا) می‌کنند. آنها گاهی حتی از انجام کار مورد علاقه خود دلزده می‌شوند و آن را رها می‌کنند!

  طرحواره بی‌هویتی یا خویشتن تحول نیافته

کسانی که طرحواره بی‌هویتی دارند، شبیه کودکی سردرگم و ناتوان هستند که همواره نیاز به کسی دارند تا راه و چاه را به آنها نشان دهد. در مباحث نظری هیچ استدلالی از خود ندارند و هرچه دیگران بگویند، آنها را می‌پذیرند. این افراد وقتی با کسی ازدواج می‌کنند، عملا بار مسئولیت همه‌چیز را بر دوش طرف دیگر می‌اندازند. تفاوت این افراد با افرادی که طرحواره‌های رهاشدگی و وابستگی دارند، این است که این افراد بیشتر از این که مضطرب از ناتوانی خودشان باشند، بیشتر سردرگم هستند. البته که یک فرد می‌تواند به طور همزمان، درگیر تله‌های وابستگی و بی‌هویتی باشد.

جمع‌بندی طرحواره‌های ناسازگار

طرحواره‌ها، مدل خاصی از فکر کردن یا تفسیر کردن هستند که براساس تجربیات گذشته ما شکل می‌گیرند که برخی از آنها مثبت و برخی ناسازگار هستند. تا امروز 18 طرحواره ناسازگار کشف شده است که بعضی از این طرحواره‌ها  تاثیرات ناخوشایندی بر زندگی زناشویی می‌گذارند مانند: محرومیت هیجانی – عاطفی، بازداری هیجانی، ایثار و از خودگذشتگی افراطی، رهاشدگی، وابستگی – بی‌کفایتی، پذیرش‌جویی و توجه‌طبی، خودانضباطی یا خویشتن‌داری ناکافی و بی‌هویتی و خویشتن تحول نیافته.