دغدغهی تربیت اسلامی در بین خانوادههای ایرانی دغدغهی بسیار رایجیست. تربیت اسلامی در کودکان، صرفا به معنای آموزش اعمال عبادی به آنها نیست؛ بلکه درنظر گرفتن اصول تربیت اسلامی و تلاش برای رشد و تعالی شخصیت کودک است. عدهای از روانشناسان تربیت را جدا از دین میدانند. درحالی که اسلام، دین کامل الهی، به کل ساختار وجودی انسان حتی کودکی و تربیت او در این دوره نگاه میکند. در این مقاله از مرکز مشاوره مذهبی یارا، به بررسی تربیت اسلامی و اصول آن میپردازیم.
کودک، آیینه رفتار والدین
اولین و مهمترین قدم در تربیت کودک، خودسازی والدین است.”کودکان به آنچه تبدیل میشوند که هستید؛ نه آنچه میخواهید باشید.” این جمله در واقع حقیقتی انکار نشدنی را روایت میکند که توسط علم روانشناسی هم به اثبات رسیده است. پدر و مادری که دغدغهی تربیت اسلامی دارند، در قدم اول باید سراغ اصلاح خودشان بروند. اگر عیبی دارند که تمایل ندارند که در فرزندشان بروز کند، باید اول خود را از آن عیب پاک کنند.
دورههای رشد از نگاه تربیت اسلامی
در دین اسلام، دوران رشد را از بعد تولد تا 21 سالگی تقسیمبندی کردهاند. پیامبر صلی الله علیه و آله میفرمایند: “کودک در هفت سال اول سید و آقا است؛ در هفت سال دوم، روحیه اطاعت و فرمانبرداری دارد و در هفت سال سوم، وزیر و مشاور است.” همچنین در حدیث دیگری امام صادق علیه السلام میفرمایند: “کودک هفت سال بازی میکند، هفت سال دوم خواندن و نوشتن را میآموزد و در هفت سال سوم حلال و حرام را یاد میگیرد.” در ادامه به بررسی دقیقتر این سه دوره میپردازیم.
دورۀ سیادت و سروری
کلمه سید از لحاظ لغوی به معنای آقا، بزرگ و سرور است. طبق اصول تربیت اسلامی، کودک در هفت سال اول باید به اندازه کافی از نظر شخصیتی مورد احترام قرار بگیرد و مرکز توجه اعضای خانواده باشد. در حدیث دیگری، کودک در این دوره به ریحان (گل خوشبو) تعبیر شده است که این تعبیر حاکی از اهمیت دادن به کودک است؛ زیرا ریحان در عین لطیف بودن، نیاز به مراقبت و مواظبت شدید دارد تا تازگی و طراوت خود را حفظ کند.
بازی از ویژگیهای مهم این دوره است. در این هفت سال تمام دغدغه و دنیای کودک بازی است و بازی همه زندگی او است. بنابراین هفت سال اول، دورهای است که کودک، محور تعیینکنندهی آن است و والدین باید تا حد امکان مطابق خواستهها و نیازهای طبیعی کودک خود رفتار کنند.
دورۀ اطاعت و فرمانبرداری
طبق احادیث قبلی، اطاعت، حرف شنوی و همچنین تعلیم و تأدیب، از ویژگیهای هفت سال دوم زندگی کودک است. طبق اصول تربیت اسلامی، کودک در این دوره مطیع پدر و مادر میشود و خود را بیشتر در اختیار آنان قرار میدهد. او در این دوره با توجه به رشدی که پیدا میکند، مطیع و فرمانبردار میشود و روحیه اطاعت پیدا میکند. به همین دلیل، این دوره بهترین فرصت برای تعلیم (آموزش) و تأدیب (آموزش مستقیم ارزشها و پرهیز دادن از ضد ارزشها) است.
والدین و مربیان در این دوره از رشد کودک، بهترین فرصت را برای تعلیم و تربیت کودکان در اختیار دارند؛ زیرا در این دوره کودک نه مثل قبل، حالت بازیگوشی دارد و نه با مشکلات دوره بعدی بلوغ و نوجوانیست، درگیر شده است. بنابراین، در این دوره از دیدگاه اسلام، پدر و مادر در محور تعلیم و تربیت هستند و کودک با خصوصیات روانی و تربیتی که دارا است، آمادگی کافی برای تعلیم و تربیت مستقیم را دارد.
دورۀ وزارت و مشورت
در هفت سال سوم وزیر بودن، همراهی و همگامی با پدر و مادر، یادگیری حلال و حرام و تقابل یا دوستی با پدر و مادر از خصوصیات کودک است. در این دوره هرکس بنا به سنت الهی، باید مسئولیت کارهای خویش را بپذیرد؛ زیرا متوجه حلال و حرام میشود و برای اعمال او ثواب و جزاء درنظر گرفته میشود. اگر فرد دو دوره قبلی را طبق اصول تربیت اسلامی طی کرده باشد، قطعا در این دوره، به چالش جدی برنخواهد خورد.1
آموزش اعمال عبادی و احکام در تربیت اسلامی
در هفت سال اول تربیت اسلامی، چیزی به نام آموزش مستقیم اعمال عبادی اولویت ندارد. بلکه آنچه اهمیت دارد، آشنایی با این اعمال و ایجاد تصویر و حس مثبت نسبت به این اعمال در کودک است. انجام اقدامات زیر میتواند در این زمینه موثر باشند:
- همراه کردن اعمال عبادی همراه با احساس خوب برای کودک (مانند بوسیدن و در آغوش گرفتن کودک بعد از هر نماز)
- تهیه لوازم متناسب با سن کودک (مانند سجاده کودکانه یا عبا و چادر نماز)
- دخیل کردن کودک در به جا آوردن اعمال عبادی و عدم دور کردن او از این فضا. (ممکن است با این کار عبادات والدین از لحاظ آن حس عرفانی افت کند؛ اما اگر کودک همیشه هنگام عبادت از والدین دور باشد، هرگز با این کار ارتباط برقرار نخواهد کرد.)
در هفت سال دوم، وقت آموزش است. طبق شرایط سنی کودک، قدم به قدم اعمال عبادی را به او آموزش دهید. با یادگرفتن هر مرحله او را تشویق کنید و هرگز از ابزار اجبار یا تنبیه استفاده کنید. برای سوالات کودک وقت بگذارید و با سعه صدر به سوالات او درباره اعمال عبادی و احکام آن پاسخ دهید.
جمعبندی تربیت اسلامی
تربیت اسلامی، بهمعنای آموزش اعمال عبادی به کودک نیست؛ بلکه درنظر گرفتن اصول تربیتاسلامی و تلاش برای تعالی شخصیت کودک است. مهمترین قدم در تربیت کودک، خودسازی والدین است. قدم بعدی، شناخت دورههای رشدی از نگاه اسلام است. اسلام رشد را به سه دوره هفت ساله تقسیم میکند: اولین دوره هفت ساله، باید به بهترین شکل از کودک مراقبت شود و مرکز توجه اعضای خانواده باشد. در این دوره، از آموزش مستقیم اعمال عبادی پرهیز کنید و تنها برای کودک احساس مثبتی دربرابر این اعمال بهوجود بیاورید. دوره هفت سال دوم، کودک روحیه فرمانبرداری دارد. این دوره بهترین فرصت برای تعلیم و تأدیب (آموزش ارزشها و ضد ارزشها) است. در دوره هفت سال سوم، کودک وزیر است. در این دوره فرد باید مسئولیت کارهای خویش را بپذیرد. اگر این فرد دو دوره قبلی را به درستی طی کرده باشد، قطعا در این دوره، به چالش جدی برنخواهد خورد.
منبع1: علمالنفس به زبان ساده، محمدعلی خالقپور
