کمبود عزت نفس، حیطه گستردهای از ابعاد زندگی افراد را تحت تاثیر قرار میدهد. از کار و تحصیل گرفته تا روابط خانوادگی و ازدواج. افرادی که کمبود عزت نفس دارند، احساس خودارزشمندی نمیکنند و اغلب به دنبال تایید بیرونی هستند. کمبود عزتنفس خود به خود یک اختلال روانی محسوب نمیشود؛ اما میتواند زمینههایی برای بروز اختلالاتی مانند اضطراب اجتماعی را فراهم کند. در این مقاله از مرکز مشاوره یارا به بررسی نشانهها و دلایل ضعف عزتنفس میپردازیم.
تفاوت عزت نفس و اعتماد به نفس
در بین عموم مردم مفهوم عزت نفس جا نیفتاده است و اغلب تصور میکنند عزت نفس همان اعتماد به نفس است. اما این دو مفهوم کمی با هم متفاوتند. اعتماد به نفس نسبت به عزت نفس مفهومی جزئیتر است و بیشتر در حیطههای کاری و عملی به کار برده میشود. به عنوان مثال ممکن است فردی در شغل خود اعتماد به نفس بالایی داشته باشد و بتواند آن را با مهارت بالایی انجام دهد. اما همین فرد به علت داشتن عزت نفس پایین، از تشکیل روابط سالم در محیط کار عاجز باشد. در واقع عزت نفس، همان احترام و ارزشی است که فرد برای خودش قائل میشود؛ اما اعتماد به نفس، اعتماد و اطمینانیست که فرد نسبت به مهارت و قدرتهای خودش دارد.
نشانههای کمبود عزت نفس
افرادی که عزت نفس پایینی دارند، انگار همیشه در مغزشان یک معلم ایرادگیر دارند که مدام به آنها یادآوری میکند که آنها دوست داشتنی و ارزشمند نیستند.این حس درونی و ذهنی، میتواند در ظاهر بیرونی فرد هم علامتهایی را نشان دهد:
- نامرتب و خمیده نشستن. افرادی که احساس خودارزشمندی نمیکنند، کمتر صاف مینشینند.
- اجتناب از تماس و ارتباط چشمی
- بیان عبارات و جملات منفی و تحقیرآمیز در توصیف خود
- توجه بیش از حد ظاهر. این افراد بیشتر از دیگران خود را میآرایند تا تایید دیگران را دریافت کنند.
- اجتناب از حضور در اجتماع و ابراز وجود کردن در جمعها
- ابراز ناراحتی شدید در برابر انتقاد و عدم تایید
- عذرخواهی کردن مداوم و مکرر
در ادامه بررسی خواهیم کرد که این علائم ناشی از چه عواملی هستند؟
1. والدین کمالگرا و استانداردهای محیطی بالا
بسیاری از افرادی که دچار کمبود عزت نفس هستند، مدام در ذهن خود از خودشان ایراد میگیرند. این موضوع به طور مشخص ریشه در والدین کمالگرا دارد. برای والدین کمالگرا، خوب بودن هرگز کافی نیست و همواره باید عالی بود! آنها مدام اشتباهات را به بچههای خود یادآوری میکنند و احساس میکنند با ایراد گرفتنهای مداوم از بچهها، به بهتر شد عملکرد آنها کمک میکنند؛ اما نتیجه کوتاهمدتِ ایرادگیری مداوم، بهبود عملکرد است و در بلندمدت، این رفتار آثار سوئی بر عزت نفس خواهد گذاشت. از طرفی ممکن است کودک والدین کمالگرایی نداشته باشد، اما این کودک در محیطی رشد کند که استانداردهای بسیار بالایی داشته و با طبیعت کودک هماهنگی نداشته باشد.
2. بیتوجهی والدین
همانقدر که سختگیری و کمالگرایی والدین میتواند باعث کمبود عزت نفس در افراد شود، رها کردن کودک و بیتوجهی به او هم میتواند مسبب ایجاد این مشکل باشد. بیتوجهی والدین در ابتدا باعث میشود که کودک نتواند درست و غلط را بسنجد و راهنمایی در مسیر خود نداشته باشد. از طرفی در نهایت دستاوردهای کودک هم به درستی دیده نمیشود و طبیعتا احساس خودارزشمندی در کودک به شدت افت پیدا میکند.
3. عدم ثبات در شرایط زندگی
یکی دیگر از دلایل کمبود عزت نفس که به دوران کودکی برمیگردد، نداشتن ثبات نسبی در زندگیست. کودکان طلاق، کودکانی که مراقبهای متعددی از جمله مادربزرگها، پرستارهای مختلف و.. دارند و کودکانی که والدینشان ثبات خلق ندارند، در انتخاب رفتار درست سردرگم میشوند. ارزشهای حاکم بر زندگی این کودکان مدام در حال تغییر است و این کودکان میآموزند که برای اینکه دوست داشتنی باشند، باید به طور مداوم خود را با ارزشهای محیط خود سازگار کنند.
4. شکستهای مکرر در مدرسه و دوران تحصیل
از عوامل دیگری که میتواند منجر به کمبود عزت نفس در بزرگسالی شود، شکستهای مکرر در مسیر تحصیل و کار است. این مشکل برای افرادی پیش میآید که در مسیر کار و تحصیل راهنمای خوبی نداشتهاند یا در شرایط بد و خیلی سختی مشغول به تحصیل یا کار کردن بودهاند. این افراد شکستهایشان را ناشی از ارزشمند نبودن و لیاقت نداشتن میبینند و مدام خود را با همسالان مقایسه میکنند.
5. تاثیرات رسانهها و شبکههای اجتماعی
تا اینجا تمام عواملی که برای کمبود عزت نفس نام بردیم، همگی عواملی بودند که در دوره کودکی و نوجوانانی نقش داشتند. اما امروزه یک عامل بسیار موثر و گسترده در کاهش عزت نفس به چشم میخورد که حتی در بزرگسالی هم میتواند باعث کاهش عزت نفس در افراد شود.
پژوهشها به وضوح نشان میدهند که رواج رسانهها و شبکههای اجتماعی، به وضوح بر روی عزت نفس کاربران (به خصوص کاربران منفعلی که صرفا دنبال کننده هستند) تاثیر منفی گذاشته است. نمایش تصاویری بینقص از زندگی و شخصیت افراد این احساس را به مخاطب میدهد که اکثر افراد موفق، زیبا و ارزشمند هستند.
درمان کمبود عزت نفس
اگر کمبود عزت نفس باعث اخلال در عملکرد روزانه فرد بشود، نیاز است که حتما به طور جدی پیگیری شود. همانطور که در بالا مشاهده کردید، عزت نفس به میزان قابل توجهی به تجربیات گذشته ما برمیگردد. لذا درمان درمان عزت نفس پایین نیز نیازمند زمان و استمرار است. برای حل این مشکل بهتر است حتما به یک مشاور یا درمانگر حرفهای مراجعه کنید تا ابتدا مشکل شما را ریشهیابی کرده و سپس این مسئله را با کمک خود شما حل کند. مشاوران مرکز مشاوره یارا آماده هستند تا برای حل این مشکل به شما کمک کنند.
جمع بندی بررسی کمبود عزت نفس
اجتناب از تماس چشمی، خمیده نشستن، رسیدگی بیش از حد به ظاهر، ناراحتی شدید از انتقاد و نشانههای مشابه، خبر از کمبود عزت نفس در فرد میدهند. پایین بودن عزت نفس ریشه در مسائل مختلفی دارد که در این مقاله به این موارد اشاره کردیم: 1. والدین کمالگرا و استانداردهای محیطی بالا. 2. بیتوجهی والدین 3. عدم ثبات در شرایط زندگی (مانند فرزندان طلاق) 4. شکستهای مکرر در مسیر تحصیل و کار 5. رسانهها و شبکههای اجتماعی
پایین بودن عزت نفس به تنهایی منجر به بروز اختلال نمیشود؛ اما در همراهی با عوامل دیگر میکند زمینهساز بروز اختلالاتی همچون اضطراب اجتماعی باشد. بهتر است برای درمان کمبود عزت نفس، به یک درمانگر حرفهای مراجعه کنید تا ابتدا مشکل شما را ریشهیابی و سپس اقدام به درمان آن کند.
