رابطه پدر – فرزندی

مشاوره تربیت فرزند یکی از عرصه های مهم در علم روانشناسی و مشاوره علمی و مذهبی محسوب می شود. مراکز مشاوره خانواده همواره سعی دارند در زمینه تربیت دینی فرزندان اقدام به ارائه خدمات مشاوره به والدین نمایند. یک مشاور مذهبی تربیت فرزند باید بتواند درباره روابط موثر والدین و فرزندان گزاره های راهبردی و کاربردی ارائه داده و زمینه ایجاد رشد صحیح فرزندان در خانواده را با هدایت خود فراهم نماید. در این یادداشت سعی داریم با استفاده از رویکردهای صحیح علمی در زمینه تربیت فرزندان به ارائه نکاتی پیرامون روابط موثر پدران وفرزندان شان بپردازیم. رابطه پدر با فرزندان را باید در دو بخش رابطه پدر با پسر و رابطه پدر با دختر بررسی کرد زیرا این دو با یکدیگر کاملا متفاوت هستند و مناسبات رفتاری مختلفی را می طلبند.

الف) رابطه پدر با فرزند پسر:

1- پدر و سازندگی پسران

پدر در پدید آمدن نقش مردانه و تربیتی خاص در پسر سهم بسزایی دارد. بر پایه پژوهش ها کودک از حدود سه سالگی در می یابد که پسر است و باید مانند پدر شود. بر این پایه می کوشد که رفتار خود را شبیه پدر و رفتار و کردارش را از او تقلید کند. برای این که پسر بتواند سالم و معتدل احساس مردانگی کند و مانند پدر رفتار کند به محبت پدر و احساس تفاهم و رابطه دو جانبه با او نیازمند است. پدران یا مطابق آداب و رسوم خاص اجتماعی خود و یا براساس طرز فکر و خواسته شخصی، پسران را دارای رفتار مردانه بار می آورند و در عمل آنها را با شیوه خاص خود به عرصه زندگی وارد می کنند. پدر باید از میل پسران برای تقلید از او در طرز راه رفتن، صحبت کردن و لباس پوشیدن استقبال کند. این تقلیدها را نباید تمسخر بلکه باید تشویق کرد. تقلید از گفتار و رفتار ممکن است به تقلید از علایق و ارزش ها بیانجامد. پدر در برخوردهای صمیمانه اش با پسر خود به او نشان می دهد که معنا و مفهوم مرد در خانواده و جامعه چیست. کودکان با دیدن مهارتها، تلاش ها و از خود گذشتگی های پدر در موقعیت های بیرون از خانه، احساس غرور و افتخار بیشتری می کنند.

2- پرورش ها و ارشادها

پدر باید مراقب رشد و پرورش پسران خود باشد. پدر باید در دوران خردسالی به هنگام بازی و ارتباط با کودک به تدریج او را با دو جهان متفاوت زن و مرد آشنا کند تا بداند چگونه باید عمل کند و چگونه در برابر مسایل و امور موضع بگیرد. کلیات این عملکرد تا هفت سالگی ادامه خواهد داشت. از وظایف و مسئولیت های پدر در برابر فرزند به ویژه پسر، پرورش مذهبی اوست. به حکم قرآن این رئیس خانواده است که باید اهل خود را از عذاب دور نگه دارد. « قوا انفسکم و اهلکم نارا» پرورش مذهبی عاملی برای سعادت افراد و بازدارنده از عوامل جنایی است. اینگونه پرورش شوق رسیدن به کمال و رشد فضیلت را در درون آدمی پدیدار و در وجود او تثبیت می کند. این وظیفه بر عهده پدر است تا فرزند او در آینده بتواند مستقل و اندیشمندانه به جلو گام بردارد. اشتباه بزرگی است که پدران تنها به پرورش جسمانی و تغذیه و لباس فرزندان توجه کنند و از آنچه مربوط به اعتقاد و طرز فکر فرزندان است غافل باشند.

3- جنبه های الگویی پدر

کودک مقلد خوبی است و به آسانی و بدون هیچگونه زحمت و مشقتی تنها از راه تقلید کردن می آموزد. او می بیند، می شنود و پس از مدتی تکرار می کند. برخی پژوهش ها نشان داده اند از سنین تمییز؛ یعنی حدود 6 سالگی پسران از پدران و دختران از مادران تقلید می کنند و این تقلید در آنان نا آگاهانه است. کودک در مسیر رشد از افراد بسیاری اثر می پذیرد و تحت تاثیر دیده ها و شنیده های بسیاری است. همه اطرافیان به گونه ای در او اثر می گذارند و مدل و الگوی کودک اند. ولی پدر از همه آنها مهمتر و موثرتر است و این اهمیت و تاثیر در پسرها تا سنین نوجوانی همچنان تداوم دارد. رفتار پدر در سنین خردسالی فرزند برای او همه چیز است. پسران می کوشند با پدر همانند سازی کنند. این امر آن چنان از نظر روان شناسان تربیتی گسترده است که برخی از آنها رفتار پسران را انعکاسی از رفتار پدران دانسته اند. به کارگیری وسایل و ابزار، چگونگی استدلال پدر، رفتار پدر با مادر و دیگر اعضای خانواده و رفتارهای دیگر پدر می تواند برای پسر الگو باشد. در خانواده های پدرسالار، فرزندان پسر می آموزند که بر فرزندان کوچکتر و خواهران خود اعمال قدرت کنند. بر این اساس وظیفه پدر و مسئولیت او بسیار سنگین خواهد بود. پدر با عمل خود باید به فرزندش به ویژه پسر فرصت دهد تا از اخلاق و رفتار او بهره مند شود. اگر سخنان ناروا و ناپسند خوب نیست پدر نباید این گونه سخنان را در حضور فرزندان و همسر خویش بر زبان بیاورد. اگر از پسر خود انتظار انجام به موقع کارها را دارد خود باید فردی وقت شناس باشد و سرانجام اگر دوست دارد که پسرش نماز خود را به موقع بخواند خودش نباید عذرتراشی کند و به بهانه ای نماز اول وقت خود را به تاخیر بیندازد.

ب) رابطه پدر با فرزند دختر

1- هدایت و تربیت

از وظایف پدر در برابر دختر، هدایت و تربیت او به گونه ای است که شایسته و در خور مقام مادری و لایق اداره و مدیریت خانواده و پرورش فرزند شود. لازم است پدر، دختر را برای زندگی فردا آگاه و آماده کند. پدر باید برای دختر راهنمای فکری خوبی باشد، افکار و عقاید او را شکل دهد، کمبودهای او را جبران کند و اندیشه ها و استعدادهای خاص او را هدایت کند. زمینه رشد و پرورش و مسئولیت را در او فراهم آورد. همچنین تشویق دختر از سوی پدر به تمرین کار در خانه، رسیدگی به زندگی و سر و سامان دادن به کارهای منزل، حتی پخت و پز و نگهداری فرزندان کارساز است و او را در مسیر رشد هدایت می کند. این درخواست باید در کنار دیگر مراقبت هایی باشد که پدر در تحصیل و فراگیری آگاهی های لازم از فرزند دختر خود به عمل می آورد و در آن زمینه هم او را رشد می دهد.

2- پدر، امید زندگی دختر

دختر مرد آرمانی زندگی اش را از طریق پدر شناسایی می کند و بیش و کم در پی ازدواجی است که جلوه آن را در روابط پدر و مادر خود دیده است. درست است که دختر از مادر می آموزد چگونه زنی باشد ولی او همچنان از پدر می آموزد چگونه در زندگی آینده از همسر معاشرت و مشارکت بخواهد. پدر باید به دختر احترام بگذارد و به شخصیت وی توجه کند ولی نباید به گونه ای باشد که او احساس کند بدون مادر هم می تواند زندگی کند. برای دخترانی که پدر را تنها تکیه گاه می دانند این خطر وجود دارد که در زندگی آینده موفقیتی چشم گیر نداشته باشند. رفتار پدر با همسر نقش زیادی در ترسیم زندگی سالم برای دختر دارد. دخترانی که رفتار احترام آمیز پدر و مادر را در خانه می بینند از ازدواج و شوهر آینده خود تصویری مثبت و خوب در ذهن می پرورانند و روحیه احترام گذاری به همسر خود را در ذهن تمرین می کنند. برعکس دخترانی که شاهد رفتار پرخاشگرانه پدر و مادر بوده اند، انگیزه قوی برای ازدواج ندارند. رفتار پدر را به همه مردان تعمیم می دهند و جبهه گیری خصمانه ای پیش از ازدواج در برابر همسر آینده خود اتخاذ می کنند.

همچنین ضروری است در خانواده پدر به گونه ای با دختر رفتار کند که او از محبت پدرانه لبریز شود و نیازی به محبت دیگران نداشته باشد. بررسی های پژوهشگران نشان می دهد که ریشه و منشا بسیاری از انحراف ها و لغزش های افراد احساس نارسایی و کمبود محبت است. امام رضا (ع) فرمودند: «خداوند تبارک و تعالی بر دختران و زنان مهربانی بیشتری دارد تا به پسران و هیچ مردی نیست که دختران و زنانی را که با او نسبت دارند شاد کند مگر اینکه در روز قیامت خداوند او را شاد خواهد کرد.» در سنین نوجوانی و بلوغ با همه مهر و محبتی که به دختر می شود باید مراقبت هایی هم در این زمینه اعمال شود. برای نمونه روایت های اسلامی ما یادآور می شوند که پدر حق ندارد دختر نوجوان خود را در آغوش بگیرد یا او را بر روی زانویش بنشاند. این امر ممکن است برای یکی از آنها خالصانه و بی شائبه و برای دیگری تحریک آمیز باشد.