زوج درمانی و یا مشاوره پیش از ازدواج بر مبنای پذیرش تفاوت های زنان و مردان استوار است. در نگرش مشاور خانواده یا مشاور ازدواج این باور وجود دارد که زن و مرد تفاوتهای عمیق و بارزی با یکدیگر دارند و علم روانشناسی خانواده و روانشناسی ازدواج این حقیقت را با شواهد بسیار در ساحات مختلف جسمی، روانی و رفتاری نشان داده است. یک مشاور مذهبی خانواده یا مشاور اسلامی ازدواج سعی می کند تمام توصیه ها و تجویزهای خود را به زوجین جهت رفع اختلافات زوجین براساس شناخت تفاوت های جنسیتی ارائه کند. مرکز مشاوره خانواده یارا سعی دارد با تاکید بر این حقیقت که زنان و مردان با یکدیگر تفاوت های جدی دارند، به ارائه خدمات مشاوره در زمینه زوج درمانی و یا مشاوره قبل از ازدواج بپردازد.
در این یادداشت سعی شده است درباره تفاوت های جنسیتی نکات مفیدی ارائه گردد. تحقیقات علمی علوم مدرن مانند پزشکی، روانشناسی و روانشناسی اجتماعی مملو از گزاره هایی هستند که تفاوت های فیزیولوژیکی و روانی زن و مرد را آشکار می سازند. در ادامه به برخی از مهمترین این گزاره ها اشاره خواهیم کرد.
الف) تفاوتهای زیستی زن و مرد
دستگاه تولید مثل
اساسیترین تفاوت میان زن و مرد، تمایز دستگاه تناسلی آنها از یکدیگر است که خود خاستگاه تفاوتهای بسیار دیگری است و از جنس آدمی، دو نوع متمایز با ویژگیهای جسمی و روانی مختلف پدید میآورد. رفتار جنسی زن و مرد و نوع تمایلاتشان، تفاوتهای اساسی دارد و منشأ تفاوت در احکام جنسی میان زن و مرد در شرع اسلام را از جمله باید در همین تفاوتهای طبیعی جست. اگر در احکام تمکین، دفعات مقاربت، جنابت، تعدد زوجات، حرمت مقاربت در دوران قاعدگی زن، منع چند شوهری زن در زمان واحد، تحریم روابط جنسی نامشروع، و… موارد دیگری احیاناً تفاوت در برخی احکام شرعی دیده میشود بیشک به تفاوتهای جدی طبیعی در بدن و اعصاب و روان آن دو نیز مربوط است.(حسینی،189:1379)
تفاوت های هورمونی
هورمون، یک رابط یا پیام رسان شیمیایی است که از غدد درون ریز ترشح شده و در سراسر بدن انتشار مییابد و بر سلول خاصی تأثیر مشخص بر جای گذاشته و اعمال حیاتی بدن را سامان میدهد.(تیموری،321:1376)
به عنوان مثال استروژن را میتوان از هورمونهای ویژه جنس زن دانست که در طول عادت ماهانه نوسان دارد و بیشترین میزان ترشح آن پیش از تخمگذاری است. استروژن در زندگی زن نقش اساسی دارد. پروژسترون نیز هورمون ویژه جنس زن بوده و در تنظیم دورة جنسی و آماده سازی رحم نقش دارد و ادامه بارداری بدون آن ممکن نیست. پروژسترون یک هورمون آرام بخش به حساب میآید و در ایجاد صلح و آرامش در جنس زن هنگام بارداری نقش دارد. از این رو برخی از محققان استفاده از آن را برای کنترل رفتارهای غیرقانونی و تجاوزها مطرح ساختهاند. پرولاکتین، اکسی توسین و ریلاکسین نیز از هورمونهایی هستند که در جنس مرد نقش چندان شناخته شدهای ندارند، و در جنس زن وظایف مهم برعهده دارند. (همان:167)
تفاوت های جسمانی
استخوانهای یک زن بالغ از مرد بالغ کوچکتر است و استخوان زنان استحکام استخوان مردان را ندارد. طول، قطر و وزن استخوانها و قفسة سینه و ستون مهرهها، استخوان لگن و سر و گردن زن و مرد متفاوت است. زنان بالغ توده استخوانی کمتری نسبت به مردان دارند و با افزایش سن، از دست دادن تودة استخوانی در آنان زودتر از مردان شروع میشود و شتاب بیشتری نیز دارد.(آرتور،134:1377)
بدن مرد بهطور مشخص از بدن زن عضلانیتر است، به گونهای که عضلات یک مرد بالغ 40 درصد بیشتر از زن همسن اوست، و قدرت بدنی یک پسر 18 ساله به طور متوسط 2 برابر نیروی یک دختر 18 ساله است. این تفاوت از دوران جنینی که جنس مرد سریعتر از جنس زن رشد میکند شکل میگیرد، و تا دوران بلوغ و پس از آن ادامه مییابد. از این روست که مردان در تواناییهای جسمانی ماهرتر از زناناند.(همان:154)
در اندازه قد و وزن هم عوامل جنس دخالت دارد. در یک جامعه با شرایط نسبی یکسان به طور معمول مرد از زن سنگینتر و بلند قدتر است. این تفاوت از دوران جنینی و نوزادی موجود است و تا زمان بلوغ دختران ادامه مییابد، در رشد جهشی این دوران طول قد و اندازة وزن دختران افزایش مییابد و سپس با فرا رسیدن بلوغ پسران، آنان دوباره جلو میافتند. در زمان بلوغ نسبت پهنای شانه به عرض لگن در پسران بیشتر و در دختران عرض لگن نسبت به شانه افزایش مییابد. دختران پای کوتاهتری نسبت به پسران دارند. (همان:211)
ب) تفاوت های روانی زن و مرد
ویژگیهای روانی
زن و مرد چنانچه از نظر ساخت بدنی از هم متمایزند، تفاوتهای روانی آنان نیز از نظر علم روانشناسی در فرهنگهای مختلف به اثبات رسیده است و این تفاوتها را نمیتوان تنها زاییدة تربیت و محیط دانست. به عنوان مثال یکی از این تفاوت ها در مقوله شخصیت است. شخصیت از مجموعهی سرشتها پدید میآید؛ حسادت، کنجکاوی، خیالبافی، اعتماد به نفس، عزت نفس، مکانیسمهای دفاعی و شیوة زندگی از عناصر سازنده شخصیت آدمی است و در آنها میان زن و مرد تفاوتهایی جلب توجه میکند، به عنوان نمونه، زنان از مردان حسودتر و کنجکاوترند. اعتماد به نفس کمتری دارند. (سکلتون،89:1375)
گرایشات مادی و معنوی در این دو جنس نیز متفاوت است. گرایش قلبی به دین در میان زنان بیشتر از مردان مشاهده میشود. زن مسائل روحی و معنوی را با روان خود سازگارتر مییابد. در حالیکه براساس تحقیقات مردان بیشتر از زنان به امور مادی و اقتصادی و مسائل دنیوی، گرایش دارند.(همان:99) اندیشه اخلاقی زنان عمدتا به روابط بین فردی توجه دارد و با احساس مسئولیت نسبت به دیگران همراه است و جنبة از خود گذشتگی دارد. برای مردان خودمختاری و شایستگی مبنای قضاوت اخلاقی است و اخلاق پسران بیشتر بر مبنای عدالت شکل میگیرد.(تیموری،198:1376)
عواطف و احساسات نیز یکی دیگر از مصادیق تفاوت های روانی زن و مرد است. زن از مرد عاطفیتر است و با این سرشت به دنیا آمده و زندگی میکند و به ارتباطهای عاطفی علاقه نشان میدهد. احساس محبت در دختران بیش از پسران است. اما مرد بیشتر بر ارتباطات فعالیت مدار توجه و دنیای بیرون را هدف قرار میدهد و توان خود را صرف تسلط برآن میکند. (لطف آبادی،175:1378)
در بحث استرس و عصبانیت نیز این تفاوت ها مشاهده می شود. جنس زن هیجانیتر از جنس مرد بوده و کیفیت هیجان او نیز با مرد فرق میکند. بر اساس تحقیقات 15 درصد مردان از فشار روانی رنج میبرند، این رقم در مورد زنان به 21 درصد میرسد، از نظر واکنش در برابر عوامل فشارزا نیز بین دو جنس تفاوتهایی مشاهده میشود. جنس نر از ماده پرخاشجوتر است و در فرهنگهای متفاوت این ویژگی را میتوان دید و تا سالمندی ستیزهجویی در مرد بیشتر از زن مشاهده میشود. (تیموری،243:1376)
در مقوله وابستگی و عشق نیز همین تفاوت ها وجود دارند. موضوع وابستگی زن به مرد و استقلال خواهی مرد، از نظر وضعیت جسمانی یک امر طبیعی است، روان زن به وابستگی گرایش دارد، از تنهایی میترسد و در ارتباط با دیگران کارآمدتر میشود. از آن سوی مرد استقلال طلب است. زمانی که نیازمندی دیگران را به خود دریابد احساس توانمندی میکند. همچنین برای زنان عشق یک ارزش است. در روابط جنسی آنان به آغوش گرم و آکنده از محبت نیاز دارند. پوست آنان از پوست مرد 10 بار حساستر است و با نوازش، نشاط روانی به زن دست میدهد.(همان:296)
استعدادها و مهارتها
یکی دیگر از موارد تفاوت های زن و مرد به مقوله هوش و استعدادهای فکری آنان مربوط است. تحقیقات علمی عامل جنسیت را در توانمندیهای هوشی مؤثر دانسته و به امتیازات نسبی در عوامل هوشی اشاره میکنند و آن را ناشی از عوامل زیستی و هورمونی و مسائل وراثتی و امور طبیعی مانند دیگر تفاوتهای موجود بین زن و مرد میدانند. اما در این نکته افراط نمیکنند. ضمن آنکه عوامل اجتماعی و فرهنگی را نیز در بروز استعدادها مؤثر شمرده و بر نقش مسائل فیزیولوژیک به ویژه هورمونی تأکید میورزند. (لطف آبادی،190:1378)
براساس تحقیقات علمی به نظر می رسد در زمینه حافظه، دختران بر پسران برتری دارند. براساس برخی گزارشات زنان دانشجو بهتر از مردان میتوانند اسامی افرادی را که برای لحظهای ملاقات کردهاند، بهخاطر آورده و در معلومات و حافظه و هوش اجتماعی از پسران جلوترند.(حسینی،93:1379). در مورد گسترش خزانة لغات میتوان گفت که دختران در مقایسه با پسران، خزانة لغات خود را بیشتر گسترش میدهند، و این گسترش در لغات مربوط به رنگها، افزایش بیشتری دارد؛ زیرا معمولاً آنها به لباسها و یا فعالیتهایی که مستلزم استفاده از رنگهاست، علاقة بیشتری دارند؛ درحالی که خزانة لغات پسران در زمینة لغات عامیانه و فحش از دختران افزایش بیشتری دارد.(همان:95)
