وقتی به نمودار شیوع بیماریهای روانی نگاهی میاندازیم، میبینیم که این نمودار از سال 2012 بهشدت سیر صعودی پیدا کردهاست. نکته قابل توجه اینجاست که سال 2012، سال آغاز رواج شبکه های اجتماعی بوده است. پژوهشها نشان میدهند که این همزمانی بیدلیل نیست وتاثیر شبکههای اجتماعی میتوانند بسیار زیاد و بر بروز انواع اختلالات روانی تاثیر بگذارند.
تاثیر شبکه های اجتماعی بر اضطراب و افسردگی
اختلالات اضطرابی و افسردگی، رایجترین اختلالات روانی در جهان هستند. آمارها از وجود رابطهی مثبت بین استفاده از شبکه های اجتماعی و بروز اضطراب و افسردگی خبر میدهند. شبکههای اجتماعی از چند جهت به شیوع بیماری افسردگی و اختلالات اضطرابی کمک میکنند:
1. کاهش تعاملات واقعی و افزایش تعاملات سطحی:
تعاملات در فضای مجازی، معمولاً سطحی و گذرا هستند. به همین دلیل است که با وجود ارتباط با دیگران، افراد احساس تنهایی و انزوا میکنند. کیفیت ارتباط در شبکه های اجتماعی به شدت ضعیف است؛ زیرا عناصر ارتباط مانند حالات صورت، حرکات دست و بدن، ارتباط چشمی و… در شبکههای اجتماعی کمرنگ هستند. به همین علت، رسانه های جمعی باعث شکلگیری ارتباطات ناقص میشوند.
از طرفی بعد از ظهور شبکه های اجتماعی، وقت گذراندن افراد با نزدیکانشان به شدت کاهش یافته است. این تعامل با نزدیکان، اکنون جای خود را به وقتگذرانی و تولید محتوا در در فضای مجازی داده است. هرچهقدر که تعامل با نزدیکان از روی اراده، اختیار و علاقه است، فعالیت در شبکه های اجتماعی، بیشتر از روی ترس و اجبارهاست. افراد میترسند یا نگرانند که از بقیه عقب بمانند و یا طرد شوند. در نهایت، این کار به عادتی بیفکرانه تبدیل شده که دهها بار در روز به آن پرداخته میشود.
2. ایجاد نیاز کاذب به تایید اجتماعی:
نیاز به تأیید اجتماعی افراد را به سمت پیروی از ایدهآلها یا رفتارهایی سوق میدهد که با شخصیت واقعیشان همخوانی ندارد. این فشار برای ارائه یک تصویر ایدهآل از خود در شبکه های اجتماعی برای سلامت روان مضر است؛ چراکه میتواند باعث ایجاد فاصله بین شخصیت آنلاین و شخصیت واقعی فرد شود. این تلاشها در نهایت مانع از کشف هویت واقعی فرد میشود و او را در چرخهای از وابستگی به تأیید دیگران گیر میاندازد.
3. آسیب به کیفیت خواب
هر فردی حتما یکبار غرق شدن در شبکه های اجتماعی تا نیمههای شب را تجربه کرده است. فضای مجازی به طور واضح و مشخصی به کیفیت و کمیت خواب افراد آسیب میرساند. این در حالیست که خواب سالم یکی از اصلیترین مولفهها در سنجش سلامت روان به حساب میآید. خواب ناکافی یا نامنظم، فرد را تحریکپذیرتر و مضطربتر میکند و به بروز افسردگی دامن میزند.
تاثیر شبکه های اجتماعی بر بروز بیشفعالی
شاید شما هم عبارت “تجارت توجه” را شنیده باشید. ساز و کار شبکه های اجتماعی، بر پایهی جلب توجه افراد بنا شده است. هر فرد یا محتوایی که بتواند توجه بیشتری را جلب کند، موفقتر خواهد بود. شاید این موضوع به نفع کسی باشد که تولید محتوا انجام میدهد؛ اما قطعا کسی که مخاطب این حجم از جلب توجه است، بعید نیست که به طور جدی دچار اختلال نقصتوجه-بیشفعالی بشود. احتمال بروز اختلال نقصتوجه در نوجوانانی به به طور گسترده از رسانه های اجتماعی استفاده میکنند، بهشدت بالاست.
تاثیر شبکه های اجتماعی بر اضطراب اجتماعی:
اضطراب اجتماعی بهعنوان ترس یا اضطراب شدید و پایدار از موقعیتهای اجتماعی است. در این بیماری، فرد میترسد که مورد قضاوت، بررسی یا ارزیابی منفی توسط دیگران قرار بگیرد. این ترس یا اضطراب معمولاً منجر به اجتناب از چنین موقعیتهایی میشود یا تحمل آنها، با ناراحتی شدید همراه است.
در سال 2023، یک گروه پژوهشگر چینی، به بررسی رابطهی استفاده از شبکه های اجتماعی بر اضطراب اجتماعی پرداختند. نتایج به دست آمده میگفت که استفاده از شبکه های هم باعث افزایش و هم باعث کاهش اضطراب اجتماعی میشود. این پژوهشگران دریافتند که بسته به این که استفاده از شبکهای اجتماعی فعالانه یا منفعلانه است، نتایج میتواند تغییر کند. استفادهکنندگان منفعل همان مخاطبان و استفادهکنندگان فعال، همان تولیدمحتوا کنندگان و صاحب صفحات محسوب میشوند. میزان اضطراب اجتماعی در افرادی که استفاده فعالانه دارند، کاهش و در افرادی که استفاده منفعلانه دارند، افزایش مییابد.
درباره اختلال کمتوجهی – بیش فعالی (ADHD): علائم،علل بیشتر بخوانید .
اثر شبکه های اجتماعی بر اختلال وسواسی اجباری (OCD):
تحقیقات یک مرکز درمانی در شهر میشیگان آمریکا نشان داد که استفاده از شبکه های اجتماعی، میتواند بر بروز یا ماندگاری این اختلال اثر سوء بگذارد. رسانه های جمعی، میتواند باعث تشدید کمالگرایی و انتقاد از خود در افراد مبتلا به OCD شود. در این فضا، اغلب افراد تنها یک بعد درخشان و بیعیب از ابعاد زندگی خود را به نمایش میگذارند. این اتفاق میتواند باعث شود کسانی که از OCD رنج میبرند، احساس کنند که باید به یک استاندارد غیرواقعی برسند. این افراد حتی اگر بدانند که آنچه در رسانههای اجتماعی میبینند واقعیت کامل نیست، باز هم ممکن است با دیدن این محتواها دچار افکار خودانتقادی و احساس ناکافی بودن بشوند. از طرفی ممکن است این افراد برای فرار از افکار وسواسی، دست به اسکرول بیپایان بزنند. هرچند که این کار، تنها یک راهحل موقت است و به حل ریشهای مشکل نمیپردازد.
بروز ملال جنسیتی:
ملال جنسیتی به پریشانی فردی گفته میشود که هویت جنسیاش با جنس زیستشناختیاش مطابقت ندارد. افرادی که با چنین نبود تطابقی مواجهاند، از دیرباز در جامعه سراسر جهان حضور داشتهاند. اما افزایش ناگهانی تشخیص ملال جنسیتی ممکن است تا حدی به روندهای شبکه های اجتماعی مرتبط باشد.
ملال جنسیتی اکنون در بسیاری از نوجوانانی تشخیص داده میشود که در دوران کودکی، هیچ نشانهای از آن نداشتهاند. از طرفی، اخیرا ملال جنسیتی اغلب به صورت خوشههای اجتماعی، مانند گروهی از دوستان نزدیک، ظاهر میشوند. این اتفاقات نشان میدهد که شبکههای اجتماعی در این زمینه بیتاثیر نخواهند بود.
عوامل موثر بر بروز آسیبروانی ناشی از شبکه های اجتماعی
عواملی مانند جنسیت و بافت اجتماعی میتوانند بر میزان آسیبروانی ناشی از شبکه های اجتماعی تاثیر بگذارند. پژوهشها نشان میدهند که دختران در برابر آسیبهای فضای مجازی آسیبپذیرتر از پسران هستند. پسران وقت بیشتری را مشغول به کار کردن هستند و زمان کمتری را نسبت به دختران در فضای مجازی میگذارنند. از طرفی تحقیقات تائید میکنند که میزان آسیبروانی ناشی از شبکههای اجتماعی در جوامع جمعگرا (مانند ایران)، کمتر از جوامع فردگرا (مانند آمریکا) است.
در صورتی که شما هم احساس میکنید بهخاطر استفاده نادرست از شبکه های اجتماعی دچار اختلال شدهاید، توصیه میشود هرچه زودتر به یک مرکز مشاوره مانند مرکز مشاوره یارا مراجعه کنید. با آرزوی سلامتی برای شما عزیزان.
