همه ما در زندگی با رویدادهای ناراحت کننده مواجه میشویم. اما نحوه تعامل و برخورد ما با رویدادها با همدیگر متفاوت است. روانشناسی معتقد است که ما در ناخودآگاه خود، برای گریز از تجربه احساسات ناخوشایند، از مکانیسم های دفاعی استفاده میکنیم.
مکانیسم های دفاعی ناآگاهانه هستند و صرفا به طور موقت باعث کاهش اضطراب میشوند. اغلب دفاعها ماهیت خودفریبی دارند و ناهنجارند؛ اما بعضی از آنها هم دفاعهای سالم محسوب میشوند.
دسته بندی انواع مکانیسم های دفاعی :
مکانیسم های دفاعی به چهار دسته تقسیم میشوند: دفاعهای خودشیفته، نابالغ، نوروتیک (رواننژندانه) و بالغ. دفاعهای خودشیفته در اختلالات شخصیت شایع هستند و دفاعهای بالغ در افراد سالم و بهنجار دیده میشوند. نکتهای که وجود دارد این است که افراد، به ندرت با یک دفاع به تنش و اضطراب واکنش نشان میدهند. اغلب افراد در مواجهه با رویدادهای ناخوشایند، ترکیبی از دفاعهای مختلف را به کار میگیرند.
دونیم سازی :
مکانیسم دفاعی دونیم سازی، از دسته مکانیسم های دفاعی خود شیفته است. کسی که این دفاع را به کار میگیرد، افراد را به دو دسته کاملا خوب و کاملا بد تقسیم میکند. مثال: زنی تا دیروز معتقد بود همسرش یک فرشته است. اما امروز بعد از یک دعوای کوچک، همسرش را تماما با کلمات منفی توصیف میکند. این مکانیسم دفاعی اغلب در بیماران اختلال شخصیت مرزی دیده میشود.
فرافکنی یکی از مکانیسم های دفاعی :
حتما این ضربالمثل را شنیدهاید که میگوید: “کافر همه را به کیش خود پندارد.” این ضربالمثل شرح حال افرادیست که از مکانیسم دفاعی فرافکنی استفاده میکنند. این افراد اضطراب و ناراحتی خود را به دیگران نسبت میدهند. آنها بر این باورند که این دیگران هستند که نسبت به آنها بدبین و خصومتجو هستند. این مکانیسم دفاعی هم از دسته مکانیسم های دفاعی خودشیفته است و در بیماران پارانوئید دیده میشود.
انکار :
انکار کردن یکی از معروفترین مکانیسم های دفاعی خودشیفته است. در این دفاع، فرد اتفاق تلخی که برایش رخ داده را انکار میکند. مثلا کسی را تصور کنید که پزشک به او گفته است: “شما به بیماری سرطان مبتلا شدی.” این موضوع آنقدر برای فرد مهلک است که آن را نمیپذیرد و معتقد است که پزشک اشتباه میکند. این مکانیسم در افرادی که به تازگی عزیزی از دست دادهاند به وفور دیده میشود.
درون فکنی :
درون فکنی از مکانیسم های دفاعی نابالغ محسوب میشود. نوجوانی را تصور کنید که تلاش میکند برای جبران حس حقارت خود، سعی میکند ویژگیها و جزئیات زندگی یک فرد محبوب را تقلید کند. مثلا مثل او لباس میپوشد یا مانند او حرف میزند. او با این کار دنبال افزایش حس ارزشمندی در درون خود است. دفاع درونافکنی دقیقا برعکس فرافکنی است. بعضی بچهها ارزشهای پدر و مادرشان را درونفکنی میکنند تا اضطراب حاصل از انتخاب عقاید و معیارها را تحمل نکنند.
مکانیسم های دفاعی خیالبافی :
استفاده از تخیل برای ارضای امیال ناکام شده یا برای حل مشکلات، مکانیسم دفاعی خیالبافی نامیده میشود. این دفاع از زیر مجموعهی دفاعهای نابالغ به شمار میرود. دختری را در نظر بگیرید که آرزوی قبولی در رشته پزشکی را دارد. اما به جای مطالعه و درس خواندن، خود را یک دانشجوی پزشکی تصور میکند و از این تصور لذت میبرد.
برونریزی یا کنشنمایی :
برونریزی، تخلیه احساس ناراحتکننده به صورت عملی به منظور فرار از عواطفیست که با آن احساسات ناراحت کننده همبستگی دارند. مثلا مراجعی از دست مشاور خود خشمگین است. اما به جای اینکه این موضوع را ابراز کند، جلسات بعدی درمان را عقب میاندازد. این مکانیسم دفاعی از دسته مکانیسم های دفاعی نابالغ به شمار میرود.
واپسروی یا بازگشت :
این دفاع از مکانیسم های دفاعی نابالغ است که اغلب در کودکان دیده میشود. در این دفاع، فرد در مواجهه با اضطراب به مرحلهی قبل خود باز میگردد. مثال: پسر خردسالی که از شیر گرفته شده اما بعد از به دنیا آمدن خواهر کوچکش دوباره از شیشه شیر استفاده میکند. شب ادراری یکی از رایجترین مثالها برای دفاع واپسروی است.
عقلانیسازی یا فلسفهبافی :
احتمالا شما هم با پزشکانی رو به رو شدهاید که به راحتی با یک بیمار درحال مرگ سر و کله میزنند؛ بدون این که ذرهای احساساتی شوند یا خم به ابرو بیاورند. این افراد از مکانیسم دفاعی عقلانی سازی استفاده میکنند. در عقلانیسازی یا توجیهه عقلی فرد سعی میکند با بیروح جلوه دادن یا منطقی برخورد کردن با یک اتفاق هیجانی، از احساسات منفی مانند اضطراب جلوگیری کند. این مکانیسم دفاعی از دسته مکانیسمهای دفاعی نوروتیک یا رواننژندانه است. این نوع دفاع در سالهای نوجوانی بسیار رایج است.
سرکوبی یا واپسرانی :
سرکوبی عبارت است از بیرون راندن یک فکر یا احساس آزاردهنده از حیطه هوشیاری. دفاع سرکوبی یکی از اصلیترین مکانیسم های دفاعی است و از دسته دفاع های نوروتیک به حساب میآید. مثال: فردی میگوید که هیچ خاطرهای از هفت سالگی خود ندارد. اما با کمی کاوش متوجه میشویم که خاطرات هفت سالگی این فرد با سرکوبی به ناخودآگاه هدایت شده؛ چرا که فرد در آن سن شاهد دعواهای شدید پدر و مادر خود بوده است.
مکانیم دفاعی طنز :
احتمالا باید برایتان جالب باشد که بدانید طنز، از دسته مکانیسم های دفاعی بالغانه و سالم به حساب میآید. در این نوع مکانیسم دفاعی، فرد آگاهانه تلاش میکند در شرایط استرسآمیز با طنز اوضاع را قابل تحملتر کند.
پیشبینی یکی دیگر از مکانیسم های دفاعی :
پیشبینی همانند طنز، یکی از مکانیسم های دفاعی بالغ به حساب میآید. در این دفاع، فرد تلاش میکند حوادث استرسزایی که پیش رو دارد را واقعبینانه پیشبینی کند؛ و برای پیشگیری از مشکلات آینده برنامهریزی کند. مثال: فردی قصد دارد که در آزمون رانندگی شرکت کند و نگران نتیجه آزمون است. او به خود میگویند که میلیونها نفر قبل از او این کار را انجام دادهاند و برای موفقیت خود نیاز است مقداری تمرین کند.
البته هرچند که این مکانیسم دفاعی از مکانیسم های بالغ به حساب میآید؛ اما افراط در استفاده از این مکانیسم، موجب بروز مشکلات اضطرابی میشود. نه تنها در پیشبینی، بلکه استفاده افراطی از تمام مکانیسمهای دفاعی، موجب بروز مشکلات روانی جدی خواهد شد. اگر شما هم احساس میکنید در مواجهه با مسائل ناراحتکننده، به شکل افراطی از مکانیسم های دفاعی استفاده میکنید، بهتر است هرچه سریعتر به مرکز مشاوره یارا مراجعه کنید.
